Portal środowiska akademickiego i naukowego

26 maja 2010

Uniwersytet Marii Curie Skłodowskiej, Katolicki Uniwersytet Lubelski

Herby z czasów Jagiełły

W sandomierskiej katedrze za wysokimi stallami pozostawał przez długie lata w ukryciu fryz złożony z 9 barwnych herbów. W 2008 roku odsłonił go zespół konserwatorów pracujący przy renowacji świątyni. Pas tarcz herbowych, rozciągający się na długości prawie 7 m, ukazał się po odsunięciu stalli od północnej ściany prezbiterium. Herby zostały namalowane pod sceną przedstawiającą Zaśnięcie Marii i rzędem półpostaci Świętych Niewiast na wysokości 3,65 m. Tarcze mają wysokość ok. 0,8 m. Jak ustalili konserwatorzy, wykonano je w tym samym czasie i tą samą techniką, co pozostałe malowidła w stylu bizantyjskim, fundowane w sandomierskiej świątyni przez Władysława Jagiełłę. Dobrze zachowane średniowieczne freski bizantyjskie są osobliwością gotyckiego wnętrza katedry sandomierskiej.

Zespołem herbów zainteresowali się dwaj mieszkający w Sandomierzu historycy: prof. Jan Ptak, kierujący Katedrą Historii Średniowiecznej w Instytucie Historii Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego i dr Tomisław Giergiel z Zakładu Nauk Pomocniczych Historii w Instytucie Historii Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie. Ustalili oni, że fryz tworzą: Orzeł Biały – herb Królestwa Polskiego, Pogoń – herb Jagiellonów i Wielkiego Księstwa Litewskiego, 5 herbów ziemskich – sandomierski, ruski, dobrzyński, kujawski, wielkopolski (kaliski) oraz 2 herby dynastyczne – podwójny krzyż Jagiellonów oraz herb hrabiów Cilly. Porównanie z innymi źródłami, przynoszącymi opisy i wizerunki herbów, z okresu od XIV do początków XVI wieku wykazało, że kształty godeł i barwy tarcz z katedry sandomierskiej wykazują wiele cech swoistych, które mogą dowodzić, że polska heraldyka na początku epoki jagiellońskiej znajdowała się dopiero w okresie kształtowania się jej reguł.

Podstawą ustalenia czasu powstania fryzu heraldycznego stał się herb hrabiów Cilly. Posługiwała się nim bowiem Anna Cylejska, druga żona Władysława Jagiełły w latach 1403–1416. Nie można jednak wykluczyć, że mógł on powstać również po śmierci królowej, jako forma upamiętnienia jej osoby lub tego, że odnosił się do jej córki Jadwigi, uważanej do roku 1424 za dziedziczkę Królestwa Polskiego. Przez analizę treści pozostałych malowideł lubelscy badacze wykazali, że fryz sandomierski powstać musiał już po zwycięskiej bitwie pod Grunwaldem.

W formie skrótowego, wizualnego komunikatu herby przekazywały ważkie treści dynastyczne i określały terytorialny zasięg władzy państwowej. Miejsce ich ekspozycji i monumentalna skala całego założenia oraz częste wizyty Władysława Jagiełły w Sandomierzu pozwalają przypuszczać, że były one istotnym dopełnieniem przestrzeni sakralnej, tworząc tło dla prezentacji władzy królewskiej. Ozdabiały one bowiem miejsce ponad stallami, w których zasiadał władca w czasie obchodów religijnych i świąt o charakterze religijno-państwowym, jak dzień Rozesłania Apostołów, obchodzony na pamiątkę zwycięstwa grunwaldzkiego. Były również scenerią dla sprawowania uroczystych czynności świeckich.

Fryz heraldyczny odkryty w katedrze w Sandomierzu pozwala na dokładniejsze ustalenie czasu powstania malarskiej dekoracji katedry. Znacznie wzbogaca też zasób znanych nam źródeł historycznych do poznania dziejów i kultury polskiego średniowiecza. Zabytek ma wysokie walory artystyczne i niesie ze sobą bogate treści ideowe. To prawdopodobnie najstarszy znany zespół herbów państwowo-terytorialnych wykonanych techniką barwną, a przez to ważne i ciekawe świadectwo średniowiecznej kultury heraldycznej i politycznej.